MERKEZİMİZİN MOĞOLİSTAN’DA YÜRÜTTÜĞÜ "ATLILAR KÜLTÜRÜ-2026" KAZILARI BAŞARIYLA TAMAMLANDI
Doğu Moğolistan’daki Hun Kazılarında Önemli ve Bilimsel Yenilikler Getiren Bulgular Elde Edildi.
İstanbul Üniversitesi Moğol Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi, İstanbul Aydın Üniversitesi Tarih Bölümü ve Moğolistan Devlet Üniversitesi Göçer Uygarlıkları Enstitüsü ortaklığında yürütülen ve Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) tarafından desteklenen “Atlılar Kültürü-2026” projesi çerçevesinde Moğolistan’daki Khentii vilayetinde bulunan Bulgan Uul ve Yazaar Uul adlı dağlarda Hun kurganlarının kazıları tamamlandı. İlteriş Vakfı ve Kanca El Aletleri A.Ş. de destek verdi. Kazıların Türkiye tarafından yürütücüleri Prof. Dr. Kürşat Yıldırım ve Prof. Dr. Elvin Yıldırım ve araştırmacıları Dr. Öğr. Üyesi Yarenkür Alkan, Dr. Şeyma Sapma, Doktorant Oğuz Tuna Orak; Moğolistan tarafından yürütücüleri ise Doç. Dr. S. Ölziibayar ve Doç. Dr. B. Galbadrakh’tır.
Yaklaşık bir ay süren araştırmalar kapsamında MÖ 2. ile MS 2. yüzyıl arasına tarihlendirilen Hun Dönemi mezarları ayrıntılı olarak incelendi. Mezarların mimari özellikleri ayrıntılı biçimde belgelenirken, açığa çıkarılan buluntular Hun toplumunun ölü gömme geleneklerinin yanı sıra sosyal yapısı ve ritüel uygulamalarının anlaşılmasına yönelik yeni veriler sundu. Özellikle Doğu Moğolistan’da bugüne kadar sınırlı sayıda araştırılmış Hun mezarlarından elde edilen sonuçlar, bölgedeki Hun varlığının ve mezar geleneklerinin daha ayrıntılı biçimde değerlendirilmesine olanak sağladı.
Sezonun önemli sonuçlarından biri Bulgan Uul’da kazısı yapılan büyük Hun kurganından elde edildi. Kazılarda at arabasına ait parçalar, desenli ve boyalı tabut kalıntıları, kadın giyimine ait bir parça, bronz ve seramik kaplar gün yüzüne çıkarıldı. Büyük ölçekli mezar mimarisi ve mezar içerisindeki buluntu grupları, kurganın Hun toplumunun seçkin kesimlerinden bir bireyle ilişkili olduğunu düşündüren önemli veriler ortaya koydu. Bulgan Uul’daki büyük kurganda ayrıca neredeyse bütünlüğünü korumuş durumda bir kadın iskeletine ulaşıldı. İskeletin büyük ölçüde anatomik bütünlüğünü koruması, gömü pozisyonunun ve mezar içerisindeki düzenlemenin ayrıntılı biçimde incelenmesine olanak sağladı.
Kazı sezonunun dikkat çeken bir diğer bulgusu, Yazaar Uul’da kazısı yapılan kurganlardan birinde Hun örneklerinden farklı özellikler taşıyan bir sunu kazanının gün yüzüne çıkarılması oldu. Biçimsel özellikleri bakımından dikkat çeken buluntunun işlevi, tarihlendirilmesi ve Hun Dönemi ritüel uygulamaları içerisindeki yerinin yapılacak ayrıntılı incelemeler sonucunda değerlendirilmesi planlanıyor. Yazaar Uul Hun kurganları gömü uygulamalarının çeşitliliğine ilişkin dikkat çekici veriler de ortaya koydu. Bir kurganda gömülü bireyin yanı sıra ikinci bir insana ait kafatasının bulunması, başka bir kurganda at eşlikçili bir gömünün olması, bazı kurganlarda parçalı gömü uygulamasını düşündüren insan kalıntılarının tespit edilmesi, defin ritüellerinin farklı uygulamalar içerebildiğine işaret etmektedir.
İnsan iskeletleri üzerinde yapılan ilk değerlendirmelerde de dikkat çekici bulgulara rastlandı. Mezarlardan elde edilen bazı bireylerde yay çekme ve at binme hareketiyle ilişkili olduğu düşünülen izler tespit edildi. Tekrarlayan fiziksel aktivitenin kemikler üzerinde bıraktığı bu değişiklikler, Hun toplumunda okçuluğun gündelik yaşam içerisindeki yerine ilişkin önemli veriler sunuyor. Bulguların ayrıntılı antropolojik incelemelerle değerlendirilmesiyle bireylerin yaşamları boyunca gerçekleştirdikleri fiziksel faaliyetlere ilişkin daha kapsamlı sonuçlara ulaşılması hedefleniyor.
Hun Dönemi mezarları bugün Moğolistan, Kuzey Çin ve Güney Sibirya’ya uzanan geniş bir coğrafyada bilinmektedir. Bu coğrafya içerisinde Moğolistan, özellikle Hun siyasi merkezinin bulunduğu düşünülen Hangay Dağları ve çevresindeki büyük mezarlık alanlarıyla Hun arkeolojisinin başlıca araştırma bölgelerinden birini oluşturmaktadır. Buna karşılık ülkenin doğusundaki geniş bozkır alanlarında Hun mezarlarına yönelik arkeolojik araştırmalar merkez ve kuzey bölgelerine kıyasla daha sınırlı kalmıştır. Bu nedenle Yazar Uul ve Bulgan Uul kurganları, Doğu Moğolistan’daki Hun topluluklarının anlaşılması açısından ayrıca önem taşımaktadır. Proje kapsamında ortaya çıkarılan mezar mimarisi, gömü uygulamaları ve buluntu grupları, doğudaki toplulukların ölü gömme geleneklerinin Moğolistan’ın diğer bölgelerinde bilinen Hun mezarlarıyla karşılaştırılmasına olanak sağlayacak yeni bir veri grubu oluşturmaktadır.
Çalışmalar boyunca mezarların mimari özellikleri ve buluntuların konumları ayrıntılı biçimde belgelenirken drone ile hava görüntüleme, fotogrametri, üç boyutlu modelleme ve mimari çizim tekniklerinden yararlanıldı. Böylece kazılan kurganların mimari özellikleri ile gömü ve buluntuların mezar içerisindeki konumlarına ilişkin ayrıntılı dijital kayıtlar oluşturuldu. Kazı sezonunda ele geçirilen eserlerin ön envanter çalışmaları sahada tamamlandıktan sonra konservasyon ve ileri incelemeler için Moğolistan Devlet Üniversitesi labaratuarına teslim edildi. İnsan iskeletleri ve hayvan kemikleri ise antropolojik ve zooarkeolojik değerlendirmeler için Moğolistan Devlet Üniversitesi Göçebe Uygarlıkları Enstitüsü’ne gönderildi. Önümüzdeki süreçte gerçekleştirilecek radyokarbon tarihleme, antik DNA, izotop ve diğer laboratuvar analizleriyle mezarların kronolojisi, gömülen bireylerin biyolojik özellikleri, olası akrabalık ilişkileri, beslenme biçimleri ve hareketlilikleri hakkında daha ayrıntılı sonuçlara ulaşılması hedefleniyor.
Kazıya dair akademik rapor, makale ve kitabın en kısa sürede Moğolca, Türkçe ve İngilizce olarak çıkarılması planlanmaktadır.